2025 is eindelijk voorbij. Hoogste tijd om op beknopte wijze een balans op te maken aan de hand van boeken, films, concerten en albums.

Boeken

Mijn leeshonger was in 2025 nog steeds niet gestild, tot grote vreugde van boekenverkopers rond het Spui en de nabije boekhandel aan de Linnaeusstraat. Het eerste boek dat ik dit jaar uitlas was The Left Hand Of Darkness van Ursula K. Le Guin uit 1969, snel gevolgd door Parable Of The Sower (1993) en Parable Of The Talents (1998) van Octavia E. Butler, allemaal sciencefictionklassiekers van schrijfsters van wie ik tot voor kort de naam niet kende. Butlers laatste boek Fledgling (2005) kocht ik na het lezen van Tandenjager, aangezien het een van de inspiratiebronnen was voor auteur Auke Hulst. In diens bloeddoorlopen historische roman denkt ambitieuze tandenjager Vos Jacobsz op het slagveld van Waterloo het perfecte gebit gevonden te hebben om hogerop te kunnen komen binnen de Amsterdamse grachtengordel. In de traditie van gothic horror schrijft Hulst over een verleden dat met z’n klassenverschillen en kolonialisme niet ver af ligt van onze huidige tijd.

Vos Jacobsz bleek niet het onsympathiekste fictieve personage te zijn in 2025. Die eer gaat naar Noorse fotograaf Kristian in The School Of Night van Karl Ove Knausgård. De roman maakt deel uit van een reeks die begon met The Morning Star, maar heeft daar in tegenstelling tot de andere delen alleen een thematische verwantschap mee (o.a. sterfelijkheid en occultisme) en kan dus gelezen worden zonder dat je bij het eerste deel moet beginnen. De narcistische Kristian studeert fotografie in het Londen van 1985 en vindt zichzelf fantastisch. Hij heeft geen enkel moreel kompas voor het bereiken van zijn doel. Het enige sympathieke aan hem in zijn platencollectie. Zonder het door te hebben sluit de student een faustiaans pact met een mysterieuze Nederlander om er te laat achter te komen welke prijs hij daar uiteindelijk voor betaalt. Knausgård houdt van uitgebreide beschrijvingen met veel terugkerende details die soms lichtelijk irriteren (zoals de inhoud van bijna elk ontbijt en de sigaretten die telkens weer worden aangestoken en uitgedrukt), maar het verhaal toch niet minder meeslepend maken.

Andere fantasievolle boeken in het afgelopen jaar waren Ik Gaf Je Ogen En Je Keek In De Duisternis (Catalaanse folkhorror), Katabasis (de hel als decor voor een krankzinnige zoektocht) en Vreemde Tekeningen (een Japans mysterie aan de hand van getekende puzzels). Ian McEwan schreef met What We Can Know een dystopische sciencefictionroman waarin wordt teruggekeken op het Engeland van voor een mondiale klimaatramp. Er komt in het boek meer boven water drijven dan het mythisch geworden en verloren gewaande gedicht waar het hoofdpersonage naar op zoek is. Het afgelopen jaar sloeg ik eindelijk literaire klassiekers open die al ruim 35 jaar ongelezen in mijn boekenkast stonden te verpieteren, zoals debuutroman De Voorstad Groeit (1943) van Louis Paul Boon en Ik (1993) van Wolfgang Hilbig (over de complexe wandelgangen van een Stasi-spion). Ik maakte in 2025 voor het eerst kennis met het werk van Han Kang en Ota Pavel en greep terug op het oeuvre van Sybren Polet, een favoriete auteur uit mijn middelbareschooltijd van wie ik dit jaar in een Hoornse tweedehandsboekenwinkel De Verboden Tijd (1964) tegenkwam, het enige boek uit de romancyclus Lokienade die ik nog niet had gelezen.

• Beesten Die Je Niet Mag Schieten (Femke Brockhus)
• Flesh (David Szalay)
• Ganzentijd (Mirjam van Hengel)
• Ik Gaf Je Ogen En Je Keek In De Duisternis (Irene Solà)
• Katabasis (R.F. Kuang)
• M. Het Uur Van De Waarheid (Antonio Scurati)
• De Ondergang (Édouard Louis)
• The School Of Night (Karl Ove Knausgård)
• Tandenjager (Auke Hulst)
• Tot Alles In Beweging Komt (Ester Naomi Perquin)
• Twist (Colum McCann)
• Vreemde Tekeningen (Uketsu)
• What We Can Know (Ian McEwan)

---

Blu-rays (alfabetisch)

Wat betreft Blu-rays van oude en moderne filmklassiekers ben ik geheel afhankelijk van wat te verkrijgen is in Concerto, aangezien ik vanaf dit jaar gestopt ben met het zelf bestellen uit met name Engeland. Gelukkig neemt het aanbod in Concerto vooralsnog alleen maar toe en staan de films daar sinds kort gesorteerd per label. Net als voorgaande jaren koop ik blind elke uitgave van Radiance, behalve als ik de titel al op een andere drager in huis heb. Vandaar dat de meeste films van de hieronder genoemde tien afkomstig zijn uit de Radiance-collectie.

Finis Terræ (Jean Epstein, 1929)

Zwijgend drama in poëtisch documentaire stijl op een onbewoond eilandje voor de kust van Bretagne. De ruzie tussen twee jonge zeewiervissers over een vermeende diefstal van een mes leidt tot een verzwegen verwonding met mogelijk fatale gevolgen, en dat terwijl medische hulp ver weg is en verstopt achter dikke mistbanken.

Irgendwo in Berlin a.k.a. Somewhere in Berlin (Gerhard Lamprecht, 1946)

Overleven op de puinhopen van Berlijn vlak na de Tweede Wereldoorlog gefilmd op de ruïnes van de gebombardeerde stad. Deze vroege DDR-film die zich kan meten met de Italiaanse filmklassieker Roma, Città Aperta (1945). Onderdeel van de Blu-ray-box Wrack and Ruin : The Rubble Film At Defa uitgebracht door Eureka!

Das kalte Herz a.k.a. Heart of Stone (Paul Verhoeven, 1950)

‘Een film van Paul Verhoeven uit 1950? Maar toen was hij pas 12 jaar oud!’ hoor ik de oplettende lezer verbaasd roepen. Dat klopt, maar het gaat hier om de Duitse Paul Verhoeven (1901-1975) die uit West-Duitsland kwam om mee te werken aan de eerste Oost-Duitse film in schitterend Agfacolor. Das kalte Herz is een kinderfilm naar een sprookje uit 1827 van Wilhelm Hauff. Met 9.779.526 kijkers werd het een van de meest succesvolle films van filmproductiemaatschappij DEFA. De reusachtige Holländer-Michel zal bij menig Oost-Duits kind in de nachtmerries zijn teruggekeerd.

Labirynt a.k.a. Labyrinth (Jan Lenica, 1963)

Een van de vele films op twee schijven met Essential Polish Animation en een ontegenzeggelijke invloed op het werk van Terry Gilliam, met name zijn animaties voor Monty Python en het vliegende hoofdpersonage in Brazil.

La Maman et la Putain (Jean Eustache, 1973)

Een 219 minuten durende Franse klassieker over een driehoeksverhouding in Parijs, enkele jaren na de Parijse studentenrevolte. De tamelijk onuitstaanbare narcist, nietsnut en kettingroker Alexandre (Jean-Pierre Léaud) leeft overdag in cafés en doet zich daar met veel woorden voor als briljante intellectueel. De toevallige ontmoeting met Veronika (Françoise Lebrun) zet zijn onstuimige relatie met vriendin Marie (Bernadette Lafont) verder onder druk. La Maman et la Putain is een felle verbale strijd der seksen en een portret van een generatie die teleurgesteld van de barricades is teruggekeerd.

Le Monte-charge a.k.a. Paris Pick-Up (Marcel Bluwal, 1962)

Franse film noir met bizarre twist tijdens donkere kerstdagen.

Na Wylot a.k.a. Through and Through (Grzegorz Królikiewicz, 1973)

Deze Poolse film, vol stilistische experimenten met geluid en beeld, gaat van het documentaire realisme van John Cassavetes (denk aan het dronken bacchanaal in Husbands uit 1970) naar close-ups als die in La Passion de Jeanne d’Arc (1928) in een verhaal over een echtpaar dat armoede en hopeloosheid probeert te bestrijden met ondoordachte misdaden.

River Of Grass (Kelly Reichardt, 1994)

Het debuut van Kelly Reichardt zag ik ooit voor het eerst op het grote doek in Eye waar het kijkplezier werd vergald omdat de film vanaf Blu-ray (of misschien zelfs dvd) werd geprojecteerd. De film ziet er thuis veel beter uit. Deze moderne draai aan Badlands (1973) is grappiger dan ik me herinnerde. Net als in haar recente negende film, de heist movie The Mastermind, wint Reichardt de originaliteitsprijs door te breken met genreregels.

Suzhou River (Lou Ye, 2000)

Vertigo in Shanghai. Deze prijswinnende Chinese film kreeg onder meer een Tiger Award tijdens International Film Festival Rotterdam in 2000 waar de vertoning plaatsvond zonder toestemming van de Chinese autoriteiten. Vanaf februari 2026 opnieuw te zien in de Nederlandse bioscopen.

What Happened Was… (Tom Noonan, 1994)

Het regiedebuut van acteur Tom Noonan kwam ook al terecht in mijn filmoverzicht van 2021. De eerste keer bekeek ik de film via Vimeo, maar dankzij Radiance is deze pijnlijke date sinds dit jaar ook vanaf fysiek formaat te beleven.

---

Films in de bioscoop (alfabetisch)

• Black Dog (Guan Hu)
• Familiar Touch (Sarah Friedland)
• Good One (India Donaldson)
• Hard Truths (Mike Leigh)
• Heldin (Petra Volpe)
• L’Histoire de Souleymane (Boris Lojkine)
• It Was Just An Accident (Jafar Panahi)
• The Mastermind (Kelly Reichardt)
• No Other Land (Yuval Abraham, Basel Adra, Hamdan Ballal)
• Nouvelle Vague (Richard Linklater)
• One Battle After Another (Paul Thomas Anderson)
• The Seed Of The Sacred Fig (Mohammad Rasoulof)
• Sorry, Baby (Eva Victor)
• Tardes de Soledad a.k.a. Afternoons of Solitude (Albert Serra)
• Universal Language (Matthew Rankin)

---

Concerten (alfabetisch)

Het concertjaar begon in januari met de geëngageerde free jazz van Irreversible Entanglements in Bimhuis en eindigde twee dagen geleden bij de Amsterdamse band Marathon in een vol Paradiso. Howrah, Space Siren en Claw Boys Claw gaven in 2025 hun allerlaatste Amsterdamse optredens. Nieuwe talentvolle Nederlandse bands hebben zich ondertussen al aangediend. Hieronder vijftien hoogtepunten op chronologische volgorde met veel oude bekenden en een enkele eerste kennismaking:

• Irreversible Entanglements in Bimhuis Amsterdam (18 januari)
• FACS in OCCII Amsterdam (8 februari)
• Los Sara Fontán in OCCII (20 maart)
• The Ex in Paradiso Amsterdam (13 april)
• Eiko Ishibashi tijdens Rewire Festival in Den Haag (6 april)
• Nape Neck in Vondelbunker Amsterdam (24 april)
• Miki Berenyi Trio in Patronaat Haarlem (1 mei)
• Lael Neale in Doka Amsterdam (19 mei)
• The Jesus Lizard in Melkweg Amsterdam (20 mei)
• Stereolab in Paradiso (31 mei)
• Lifeguard in Paradiso (15 juni)
• caroline + Able Noise in Tolhuistuin Amsterdam (9 september)
• Grote Geelstaart tijdens de Popronde in Utrecht (23 oktober)
• The Cosmic Tones Research Trio tijdens Le Guess Who? in Utrecht (9 november)
• Marathon in Paradiso (29 december)

---

Albums

In onderstaande lijst is Perverts van Ethel Cain het enige album dat ik niet fysiek in de kast heb staan om de doodeenvoudige reden dat er (nog) geen fysieke uitgave van bestaat. De plaat werd genoemd door Alan Sparhawk van Low op zijn Bluesky-account en zijn reactie (This record is really sticking with me, even when I’m not listening to it) maakte nieuwsgierig. Perverts zou als alternatieve soundtrack kunnen dienen van David Lynch’s Inland Empire. De duisternis op Perverts is een jas die 2025 goed past. De twee concerten van Cain in Utrecht waren al dik uitverkocht voordat ik wist dat ze daar ging optreden. Oudgedienden voeren in de lijst de boventoon, maar ze waren dan ook allemaal in topvorm. Luisteren kan via de links en/of mijn onderstaande laatste Mixcloud-mix van 2025.

• Ethel Cain – Perverts
• caroline – 2
• Cosey Fanni Tutti – 2t2
• Editrix – The Big E
• The Ex – If Your Mirror Breaks
• feeo – Goodness
• Mary Halvorson – About Ghosts
• Jeremiah Chiu & Marta Sofia Honer – Different Rooms
• Laibach – Alamut
• Loscil – Lake Fire
• Mark Pritchard & Thom Yorke – Tall Tales
• Jessica Moss – Unfolding
• Natural Information Society & Bitchin Bajas – Totality
• Maria Somerville – Luster
• Tortoise – Touch
• Zea & Drumband Hallelujah Makkum – in lichem fol beloften